Beschermde kenmerken in de antidiscriminatiewetgeving

‘Afkomst’ verwijst naar de genealogische lijn tussen personen, zoals de band tussen kinderen en hun (groot)ouders.

Binnen de antiracismewet van 30 juli 1981 heeft dit begrip een specifieke betekenis: het beschermt tegen discriminatie op basis van afstamming, zoals Joodse of Roma-afkomst. Deze bescherming geldt ongeacht of de persoon de afkomst kan aantonen of zich met een religie identificeert.

Het kenmerk ‘zogenaamd ras’ beschermt mensen tegen discriminatie op basis van werkelijke of vermeende kenmerken, zoals fysieke, biologische of genetische kenmerken die worden gebruikt om personen aan een bepaalde groep toe te wijzen.

De term ‘zogenaamd ras’ maakt duidelijk dat zulke indelingen geen wetenschappelijke basis hebben. Er bestaat immers maar één menselijke soort (homo sapiens). Toch wordt deze term in de wet gebruikt, steeds tussen aanhalingstekens of voorafgegaan door het woord ‘zogenaamd’, omdat dit begrip nog voorkomt in het taalgebruik van sommige mensen en in internationale en oudere juridische teksten.

Dit kenmerk heeft betrekking op overtuigingen over het bestaan of niet-bestaan van een godheid, en de manier waarop mensen daar betekenis aan geven. Het omvat zowel religies (zoals het jodendom, christendom en de islam) als niet-confessionele levensbeschouwingen (zoals atheïsme, vrijzinnigheid of boeddhisme).

Krachtens artikel 9 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens wordt het begrip ruim geïnterpreteerd. De bescherming beperkt zich niet tot traditionele religies, maar omvat ook niet-religieuze overtuigingen zoals atheïsme en agnosticisme. Om beschermd te zijn, moet een overtuiging voldoende overtuigingskracht, ernst, samenhang en belang vertonen. 

Het kenmerk ‘etnische afstamming’ beschermt tegen discriminatie die verband houdt met de oorsprong van een persoon, of met de groep personen waartoe iemand behoort of wordt gerekend.

Daarnaast beschermt het kenmerk ‘nationale afstamming’ tegen discriminatie die verband houdt met de herkomst van een persoon uit een andere staat. Het gaat zowel om personen met een buitenlandse nationaliteit als om Belgen met een migratieachtergrond.

Wist je dat in bepaalde situaties een taaleis kan leiden tot een indirect onderscheid op basis van etnische of nationale afstamming? Het eisen van een accentloze of 'neutrale' uitspraak in bijvoorbeeld een vacature kan in de praktijk bepaalde groepen personen discrimineren.

Het kenmerk ‘huidskleur’ beschermt tegen discriminatie op basis van de huidskleur van een persoon.

Het kenmerk ‘handicap’ verwijst naar langdurige fysieke, mentale, intellectuele of zintuiglijke beperkingen.

De Belgische antidiscriminatiewetgeving bevat geen wettelijke definitie van handicap. De invulling ervan steunt onder meer op de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie en op het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Daardoor wordt het begrip ruim geïnterpreteerd en vallen uiteenlopende situaties onder de bescherming van de wet en het recht op redelijke aanpassingen. Het gaat onder meer om personen met:

• psychische problemen
• leerstoornissen
• verstandelijke beperking
• fysieke of zintuiglijke beperking (zoals blinde of slechtziende personen, rolstoelgebruikers of dove of slechthorende personen)
• chronische of degeneratieve aandoening (zoals diabetes, epilepsie, multiple sclerose of reumatische aandoeningen)

Op de werkvloer hebben personen met een handicap recht op redelijke aanpassingen. Het niet voorzien van dergelijke aanpassingen kan een vorm van discriminatie zijn. Een officiële erkenning of een bepaald percentage invaliditeit is daarvoor niet vereist.

Het kenmerk ‘geslacht’ heeft betrekking op het feit dat iemand vrouw, man, transgender of intersekse is.

Het wordt ruim geïnterpreteerd. Dat betekent dat ook kenmerken en situaties die met geslacht samenhangen beschermd zijn, zoals zwangerschap, bevalling, moederschap, borstvoeding en medisch begeleide voortplanting. Ook genderidentiteit, genderexpressie, gendertransitie en seksekenmerken vallen hieronder, net als situaties zoals vaderschap, meemoederschap, adoptie en gezinsverantwoordelijkheden.

Voor situaties van discriminatie op basis van dit kenmerk is het Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen bevoegd.

Het kenmerk ‘seksuele oriëntatie’ beschermt mensen tegen discriminatie op basis van tot wie zij zich fysiek en/of romantisch aangetrokken voelen.

Het gaat onder meer om heteroseksualiteit, homoseksualiteit en biseksualiteit. 

Op de werkvloer betekent dit bijvoorbeeld dat iemands seksuele oriëntatie geen rol mag spelen bij beslissingen zoals evaluaties of doorgroeikansen.

Dit kenmerk beschermt mensen tegen discriminatie op basis van hun leeftijd. Dat betekent dat je mensen niet anders mag behandelen omdat ze jonger of ouder zijn.

In de praktijk speelt dit bijvoorbeeld bij vacatures met leeftijdsgrenzen, selectie, opleiding of doorgroeikansen. Kies je voor een bepaalde kandidaat of geef je iemand een kans? Baseer je dan op relevante criteria, zoals vaardigheden of ervaring - niet op leeftijd. 

Het kenmerk 'gezondheidstoestand' heeft betrekking op een vastgestelde fysieke of mentale aandoening, maar ook op verwachtingen over iemands toekomstige gezondheid. Bijvoorbeeld wanneer een werknemer minder kansen krijgt om door te groeien omdat die recent enkele weken afwezig was door ziekte.

Het gaat doorgaans om aandoeningen van kortere duur.

'Burgerlijke staat' heeft betrekking op de juridische relatievorm van een persoon, zoals gehuwd, ongehuwd, gescheiden of weduw(e). Ook vergelijkbare statuten, zoals geregistreerd partnerschap of feitelijk samenwonen, vallen onder deze bescherming.

In de praktijk kan dit bijvoorbeeld het geval zijn wanneer een alleenstaande werknemer niet mag deelnemen aan een teamactiviteit die zich richt op teamleden met hun partners.

Het kenmerk 'politieke overtuiging' beschermt tegen discriminatie omwille van een bepaalde politieke visie of denkrichting, ook als die persoon geen lid is van een politieke partij.

Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer een werknemer die openlijk een bepaalde politieke visie uit, minder kansen krijgt of wordt uitgesloten van bepaalde projecten.

Het kenmerk 'syndicale overtuiging' beschermt tegen discriminatie op basis van iemands aansluiting bij de ideeën van een vakbond. Ook vakbondslidmaatschap en deelname aan syndicale activiteiten vallen onder deze bescherming.

Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer een werknemer geen promotie krijgt omdat die actief deelneemt aan vakbondsacties.

Het kenmerk ‘geboorte’ verwijst naar familiale banden en andere omstandigheden die verband houden met iemands geboorte.

Zo kan er sprake zijn van discriminatie wanneer een kandidaat niet wordt uitgenodigd voor een sollicitatiegesprek omdat diens familienaam gelinkt wordt aan een bepaalde familie of achtergrond.

Het kenmerk ‘nationaliteit’ verwijst naar de juridische band tussen een persoon en een staat.

Het kenmerk 'vermogen' heeft betrekking op iemands financiële middelen, ongeacht waar die vandaan komen.

Zo kan er bijvoorbeeld sprake zijn van discriminatie op basis van vermogen wanneer een kandidaat niet wordt aangeworven omwille van schulden.

Bij 'fysieke of genetische eigenschap' gaat het om kenmerken die aangeboren zijn of die buiten de wil van een persoon ontstaan (zoals gestalte, moedervlekken, brandwonden of littekens) en die als opvallend of stigmatiserend kunnen worden ervaren.

Ook kenmerken waar iemand bewust voor kiest, zoals tatoeages, piercings of kapsels, vallen onder deze bescherming.

‘Sociale afkomst’ verwijst naar de sociale omgeving of klasse waarin iemand is opgegroeid, zoals bijvoorbeeld adel.

‘Sociale toestand’ gaat over iemands huidige situatie, zoals leven in armoede, werkloosheid, dakloosheid of een beperkte scholing.

Denk bijvoorbeeld aan personen die niet worden aangeworven omdat ze dakloos zijn of zich in een kwetsbare sociaaleconomische situatie bevinden.

Het kenmerk ‘taal’ verwijst naar het zich kunnen uitdrukken in een bepaalde taal.

Wanneer bijvoorbeeld een taaleis in een vacature niet noodzakelijk is voor de functie, kan dit leiden tot discriminatie.