Neutraliteit van de staat

Neutraliteit van de staat betekent dat de overheid:

• onpartijdig optreedt
• geen enkele overtuiging bevoordeelt of benadeelt
• gelijke toegang tot haar diensten garandeert (gelijkheid in behandeling)
• en ambtenaren verplicht tot een professionele, neutrale houding tegenover burgers

De term 'neutraliteit van de staat' staat niet letterlijk in de grondwet, maar het principe vloeit wel rechtstreeks voort uit meerdere grondwetsartikels en wordt bevestigd door de Raad van State, het Europees Hof van Justitie en de neutraliteitsbeginsels uit verschillende Koninklijke en Ministeriële Besluiten van de gemeenschappen en de gewesten. 

Het neutraliteitsbeginsel steunt op diverse wettelijke bepalingen:

1. Grondwettelijke basis

De neutraliteit van de staat wordt afgeleid uit 3 grondwetsartikels:

• Artikel 19: vrijheid van eredienst, vrije openbare uitoefening ervan, en vrijheid van mening.
• Artikel 20: verbod voor de staat om verplichtingen op te leggen rond religieuze handelingen.
• Artikel 21: verbod op inmenging van de staat in de benoeming van bedienaars van de eredienst.

2. Europees recht (Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens - EVRM)

Bij neutraliteit gaat het vaak om situaties waarin grondrechten met elkaar botsen:

• enerzijds is er het recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst (artikel 9 EVRM). 
• anderzijds moet de staat de openbare dienstverlening zo organiseren dat gelijke behandeling en gelijke toegang wordt gewaarborgd.

De overheid heeft een beoordelingsmarge om te bepalen hoe ze het neutraliteitsbeginsel concreet invult. Godsdienstvrijheid beperken is dus mogelijk, op voorwaarde dat die beperking:

• een legitiem doel nastreeft zoals bescherming van rechten van anderen of neutraliteit van de dienstverlening
• noodzakelijk en proportioneel is

3. Rechtspraak

Raad van State

De Raad van State heeft in verschillende arresten verduidelijkt wat het neutraliteitsbeginsel van de overheid inhoudt en waarom dit samenhangt met het beginsel van benuttingsgelijkheid van de openbare dienst. Deze arresten vormen samen vaste rechtspraak:

• RvS nr. 144.163, 26 mei 2005
  Legt de grondslag van het neutraliteitsbeginsel.
  De Raad van State erkent dat neutraliteit een constitutioneel beginsel is dat nauw samenhangt met het discriminatieverbod en het recht van burgers om de openbare dienst op gelijke wijze te benutten.
• RvS nr. 193.417, 18 februari 2009
  Bevestigt neutraliteit als een legitieme reden om beperkingen op te leggen.
  De overheid mag, onder voorwaarden, beperkingen opleggen aan overheidsbeambten wanneer dat noodzakelijk is om het vertrouwen in de openbare dienst te waarborgen.
• RvS nr. 210.637, 19 oktober 2010
  Introduceert context- en functiedifferentiatie.
  Niet elke functie binnen de overheid vereist dezelfde mate van zichtbare neutraliteit. De aard van de functie en het contact met het publiek spelen een rol.
• RvS nr. 217.809, 12 maart 2012
  Verduidelijkt de link tussen neutraliteit en benuttingsgelijkheid.
  Ook de schijn van partijdigheid kan problematisch zijn wanneer die het gelijke gebruik van de openbare dienstverlening door burgers in het gedrang brengt.

Hof van Justitie van de Europese Unie

Ook het Hof van Justitie van de EU heeft zich, onder meer in het arrest van Commune d’Ans (28 november 2023), uitgesproken over het neutraliteitsbeginsel. Ze verduidelijkt dat neutraliteit geen vaststaand of uniform begrip is, maar dat overheden een beoordelingsmarge hebben om te bepalen hoe zij neutraliteit invullen. 

Een beleid van strikte neutraliteit, zoals een verbod op zichtbare religieuze of levensbeschouwelijke tekens, is enkel toelaatbaar wanneer het aan een aantal voorwaarden voldoet. Zo moet het:

• een legitiem doel nastreven, zoals het waarborgen van een neutrale en onpartijdige openbare dienstverlening
• proportioneel zijn: de maatregel mag niet verder gaan dan nodig is om dat doel te bereiken
• coherent en systematisch worden toegepast op personeelsleden, zonder onderscheid

4. Uitvoeringsbesluiten

Het neutraliteitsbeginsel voor ambtenaren blijkt ook uit verschillende uitvoeringsbesluiten op federaal en deelstatelijk niveau. Bijvoorbeeld:

• KB van 14 juni 2007, art. 8: ambtenaren moeten 'de beginselen van neutraliteit, gelijke behandeling en naleving van wetten en richtlijnen strikt respecteren', zeker bij contact met het publiek.
• Ministeriële omzendbrief nr. 573 van 17 augustus 2007: ambtenaren moeten zorgen voor 'onpartijdige, neutrale en loyale uitoefening van hun ambt'. 

• Neutraliteit betekent dat ambtenaren geen eigen overtuiging mogen hebben. 
  Niet waar. Ambtenaren mogen zeker een eigen overtuiging hebben. De mate waarin ze deze overtuiging mogen uiten tijdens de uitoefening van hun functie hangt af van het gekozen neutraliteitsmodel.
• Binnen de overheid is het tonen van religieuze tekens verboden. 
  Niet altijd. Of het tonen van religieuze tekens verboden is, hangt af van de beleidskeuze van de overheid (inclusieve of exclusieve neutraliteit).
• Neutraliteit geldt in dezelfde mate voor alle publieke functies.
  Niet noodzakelijk. De manier waarop neutraliteit vorm krijgt, is een beleidskeuze van de overheid:
  • Kiest de overheid voor inclusieve neutraliteit, dan geldt dit in dezelfde mate voor alle publieke functies. 
  • Kiezen zij voor exclusieve neutraliteit, dan kan het zijn dat in sommige functies het tonen van op levensbeschouwelijke tekens verboden is, terwijl dit in andere functies wel wordt toegestaan.